23 awgust 2025Türkmenistan
Türkmeniň halyçylyk sungaty özüniň gözbaşyny gadym döwürlerden alyp gaýdýar. Alymlaryň tassyklamagyna görä, ilkinji halylar 2500 ýyl mundan öň dokalyp başlanypdyr. Asyrlaryň aşmagy bilen sungat derejesine ýeten halylara salynýan göller hem biri-birinden tapawutlanýar. Olaryň atlandyrylyşlary-da, dürliçe. Gölleriň “teke göl”, “gabsa göl”, “dyrnak göl”, “saryk göl” ýaly atlandyrylýan görnüşleri bar. Türkmen halysynyň milli muzeýi bolsa, asyrlaryň ýaňyny özüne siňdiren täsin haly sungatymyzy ylmy taýdan öwrenmekde dünýä ýüzünde seýrek duş gelýän mirashanalaryň biridir. Bu ýerde dürli ýyllarda dokalan haly önümleri saklanýar. Olaryň arasynda äpet halylaryň birnäçe görnüşleri bar. Muzeýde 1941-nji ýylda dokalan “Türkmen kalby”, 2001-nji ýylda dokalan “Galkynyş”, 2009-njy ýylda dokalan “Altyn asyr” we olardan başga-da “Prezident”, “Altyn ýyldyz” ýaly äpet halylar tapmak bolýar. Ol ýerde üstünden asyrlaryň aşmagy bilen durkuny ýitirmeýän ýüň halylar owadan reňk sazlaşygy, öwüşgüni, gözgamaşdyryjy gözelligi döredýänligi, syklygy, gölleriň nepisligi bilen özüne imrindirýär. Ahal welaýatynyň “Gökdepe” milli muzeýindäki ýeke-täk nusgaly “Eňsi” we “Aýna gölli” halyçalar bolsa, türkmeniň halyçylyk sungatynda seýrek duş gelýän kiçi halylar hasaplanylýar.
Türkmen halylarynyň naýbaşy nusgalarynyň ençemesi daşary ýurtlaryň belli muzeýlerinde-de, saklanýar. Sankt-Peterburgdaky “Ermitaž” muzeýinde Pazyryk halysy hem-de ABŞ-nyň Nýu-Ýork şäherinde ýerleşýän “Metropoliten” sungat muzeýinde türkmen halylaryny görmek bolýar. Türkmeniň gözel halylary daşary ýurtlaryň nakgaşlarynyň döreden nepis eserlerinde hem suratlandyrylýar.
Mälim bolşy ýaly, 2019-njy ýylyň 12-nji dekabrynda Kolumbiýa Respublikasynyň paýtagty Bogota şäherinde geçirilen Birleşen Milletler Guramasynyň Bilim, ylym we medeniýet boýunça guramasynyň Maddy däl medeni mirasy gorap saklamak baradaky hökümetara komitetiniň nobatdaky 14-nji mejlisiniň dowamynda, Türkmenistanyň hödürlemegi boýunça türkmen milli halyçylyk sungatyny ÝUNESKO-nyň adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizmek baradaky çözgüt komitetiň agza ýurtlary tarapyndan biragyzdan kabul edildi. Munuň özi türkmen halkynyň halyçylyk sungatynyň dünýä ýüzünde dabaralanýandygynyň görkezýär.
Gahryman Arkadagymyzyň “Janly rowaýat”, “Arşyň nepisligi” atly ajaýyp kitaplary halkymyzyň uzak asyrlaryň dowamynda kämilleşdiren halyçylyk sungatyny içgin öwrenmekde maglumat çeşmesi bolup hyzmat edýär. Häzirki wagtda türkmen halylaryna ýokary derejede ünsüň berilmegi bu gadymy senediň şan-şöhratynyň täzeden dikeldilýändiginiň, dünýä derejesinde ykrar edilýändiginiň aýdyň subutnamasy bolup durýar.
Kopetdag — Aşgabadyň we Eýranyň aralygynda ýerleşýär. Bu daglar diňe tebigy serhet bolup durman, regionyň klimaty we suw serişdeleriniň şekillendirilmegine hem möhüm goşant goşýarlar. Kopetdagyň belentligi Kunya-Uran dagynda takmynan 2 940 metr barýar, we belentliklerden meýdanlar, derýalar we Aşgabadyň şäheri gözelligi bilen açylýar. Kopetdag dürli ösümlikler we haýwanlar bilen baý bolup, diňe bu sebitde duş gelýän guralyzly görnüşler bar. Daglyk etekler ýaprakly we kerpiç ösümlikler bilen örtülendir, ösümlikleriň arasynda köplenç derýalar we çeşmeler hereket edýär, olar derýa suwlaryny we ýerasty suwlaryny üpjün edýär. Bu daglar turizm üçin hem möhüm ähmiýete eýedir. Treking we alpinistik bilen meşgullanýanlaryň üçin dürli ugurlar bar: ýeňil gezelenjlerden başlap, dik daglyk eteklerine kynly çykyşlara çenli. Gyş aýlarynda käbir ýerlerde gar ýüze çykyp, gurak çöl sebitiniň gyzgynlygy bilen kontrast döredýär. Kopetdag taryh we medeniýet bilen hem baglanyşyklydyr. Bu ýerde arheologik ýadygärlikler, gadymy ýaşaýyş ýerleri we galalar bar, olar regionda müňýyllyklaryň dowamynda adamlaryň durmuşyny gürrüň berýär. Kopetdag diňe tebigy täsinlik däl, eýsem taryh, medeniýet we tebigatyň birleşýän, turistleri, alyjylary we aktiw dynç alyş halaýanlary özüne çekýän aýratyn landşaftdyr.
Giňişleýin
Türkmenistanyň gündogar çetinde Pamir-Alay dag ulgamynyň güýçli Gissar dag zynjyrynyň günbatarky gündogarlyk etekleri giň ýola ýaýrap, gadymy döwürlerden bäri Kugitang diýlip atlandyrylýar. Olar başgaça Koytendag diýip hem atlandyrylýar — geçip bolmajak daglar. Bu dag zynjyrynyň günbatardaky etekleri hakykatdanam geçip bolmajak bolup, ýüzlerçe metr beýiklikdäki dik uçurumly kanýon görnüşli çökeltmeler bilen kesilen. Bu sebit Türkmenistanyň tebigy we minerallary boýunça iň baý we dürlüligine eýe ýerleriniň biri bolup durýar. Bu ýerde daş we kaliý duzlarynyň, tebigy gury küri, gipis, tselestin, polimetall, barit, mermer oniks, bezeg daşlary we beýleki gurluşyk serişdeleriniň uly gorlary jemlenendir. Koytendagda Türkmenistanyň iň ýokary nokady — Ayribaba dagy ýerleşýär. Bu ýerde ajaýyp tebigat şekilleri bar. Gyş paslynda, dagyň beýikligi we etekleri birnäçe metr aralykdaky gar örtügü bilen örtülende, aýratyn gözelligi emele gelýär. Bu garly patyşalyga diňe Zerawşan arçasy garşy durýar. Emma bu güýçli, adaty ýokary we giň gövdeli agaç güýçli ýelleriň täsirinde gyzykly “stlanik” görnüşini alýar. Ýaz paslynda bu ýerde köp güller açýar. Köp halatlarda fewral aýynda dagyň ýokary böleklerinde açyk meýdanlarda reňkli krokuslar we otgulaklar (ognewka) ösýär. Dag eteklerindäki arçaly köllüklerde burunly teke , dag gapy , kurt ýaly Türkmenistanyň Gyzykly kitaplaryna girizilen haýwanlar ýaşaýar. Koytendagyň biologik dürlüliginde 1170-den gowrak görnüş bar, olaryň takmynan müňüsi ösümliklerdir. Koytendag Döwlet tebigy goraghanasy sebitdäki tebigy ýadygärlikleri gorap saklaýar: Umbar-dere geçelgesi , Kyrkgyz geçelgeleri , Dara-dere kanýony , Unabi köli , Gaynarbaba termal çeşmesi , Koytendäki gadymy platany , Hodjagarawul geçelgesindäki gadymy agaj , Karluk karst jüýeleri , şeýle hem dinozawrlar platosy .
Giňişleýin
Badhyz goraghanasy (turkm. Bathyz goraghanasy ) Türkmenistanyň günorta böleginde, Mary welaýatynda ýerleşýär. Goraghananyň meýdany 877 km² bolup, ol 1941-nji ýylda Kuşka we Tedjen derýasynyň arasyndaky Badhyz platasyndaky ekosistemalary goramak üçin döredildi. Goraghananyň meýdany ýarym çölde, dagly we tekiz ýerlerden ybarat bolup, sebit üçin häsiýet bolan özboluşly ösümlik we haýwanat dünýäsi bilen tapawutlanýar. Goraghananyň dolandyrylyşynda üç goraghanalyk bar: Gyzyldjar, Pulihatum we Chemenabit, olar 1956-njy ýylda döredildi. Badhyz goraghanasy ilkinji günlerden bäri alymlaryň ünsüni özüne çekýär. Bu ýerde botanikaçylar, zoologlar we geograflar tebigaty öwrenip, kulanlar we jeyranlaryň howpsuzlygyny üpjün etdiler. Goraghananyň relýefi dürli: daglar we tekiz ýerler 20–200 metr aralygynda, günbatarda 800 metre çenli ýokarlanýar we dagly sebit emele getirýär. Üns çekiji ýerleriň biri — 20 km uzynlyga eýe bolan we 500 metr çuňlugyndaky duzly köli bolan Erolanduz kotlowinasydyr. Kotlowinanyň töweregi gara wulkan we dag gaýalary bilen bezelendir, andezit-bazalt gatlaklarynda müňlerçe ýyl öňki ösümlikleriň yzlary saklanypdyr. Badhyz goraghanasy suw çeşmeleri bilen örän baý däl. Esasy suw çeşmeleri Kusha we Tedjen derýalary, Akarshem we Nerdevanly çeşmeleri hem-de wagtlaýyn çökgünlerdir. Goraghanada kulanlar we jeyranlar ýaly sebit üçin häsiýet bolan haýwanlaryň goraglylygynyň üpjün edilmegi we gündogaryň tebigy landşaftynyň saklanyşy örän möhümdir.
Giňişleýin
